“Innoveren begint bij herinneren”
Zorgvernieuwers: dat zijn doeners en denkers, maar evengoed filantropen en organisaties. Zoals de Koning Boudewijnstichting, die al vijftig jaar het verschil maakt als katalysator achter honderden sociaal-vernieuwende trajecten. Sofie Bekaert, hoofd van het programma Gezondheid, deelt haar blik op zorgvernieuwing, morele ambitie, en waarom ‘herinneren’ misschien wel de vergeten kracht is achter échte verandering.
Zorgvernieuwers
Er beweegt veel in de zorg. Daarom laten we vanuit The Kind Kids enkele straffe zorgvernieuwers aan het woord over hoe zij bouwen aan de zorg van morgen. Deze keer: de Koning Boudewijnstichting.
Beeld kind op schommel (c) Koning Boudewijnstichting
Van zodra je zegt dat je voor KBS werkt, reageren mensen met 'wauw!'. Maar daarna volgt steevast: 'Wat doen jullie eigenlijk?'.
Over de Koning Boudewijnstichting
Sofie: “De Koning Boudewijnstichting is een onafhankelijke en pluralistische stichting van openbaar nut. We ondersteunen filantropen en schenkers die willen bijdragen aan een betere samenleving — in België en daarbuiten. Binnen gezondheid en zorg creëren we een veilige ruimte om verandertrajecten op te starten die vertrekken vanuit echte noden in onze maatschappij. Niet toevallig is onze slagzin: ‘Samenwerken voor een betere samenleving.’”
Een magische safe space
Sofie: “Ik werk intussen zo’n 1,5 jaar voor de stichting. Toen ik begon, had ik een externe blik. Ondertussen is die vermengd geraakt met een interne blik. Wat ik fascinerend vond en vind: van zodra je zegt dat je voor KBS werkt, reageren mensen met 'wauw!'. Maar daarna volgt steevast: 'Wat doen jullie eigenlijk?'. Er hangt iets flou rond. Niet iets dat het overschaduwt, maar eerder iets magisch dat je moeilijk kan vastpakken.
En dat klopt ook: de stichting slaagt erin om een soort magische safe space te creëren, waarin belanghebbenden samen aan verandering kunnen bouwen — altijd vertrekkend van het terrein. Wat leeft daar? Rond die reële noden bouwen we onderzoek, evidentie en innovatie. Daarbij hoort ook een stevige portie belangenbehartiging: stemmen naar boven halen die anders ondergesneeuwd raken — en die mee richting geven aan beleid. Want iedereen telt mee.”
Portretfoto Sofie Bekaert (c) Koning Boudewijnstichting
Filantropie zit in de lift
Sofie: "Een ding is zeker: filantropie zit in de lift. Zeker sinds Covid merken we een toename. We beheren nu binnen de Koning Boudewijnstichting meer dan 1600 fondsen, waarvan 320 binnen het gezondheidsprogramma. Sommige hebben een brede missie — bijvoorbeeld fondsen voor biomedisch onderzoek — andere zijn eerder toegespitst op een specifiek doel, zoals een fonds voor een zeldzame kinderkanker. De kracht van filantropie zit net in dat spanningsveld: mensen helpen om hun missie te realiseren en tegelijk zorgen dat die missie ook een hefboom wordt voor het algemeen belang.
Die morele ambitie is een rode draad in ons werk. Mensen worden soms gedreven door heel persoonlijke, emotionele motieven. Wij helpen om die om te zetten in iets dat zichzelf overstijgt zodat de samenleving er als geheel sterker uitkomt.”
Innovatie is de herinnering
Sofie: “Innoveren is bij KBS nooit een doel op zich, maar eerder een beweging. We willen systemisch bijdragen aan een beter leven, een betere maatschappij. En dat hoeft niet altijd vernieuwing te zijn, verbeteren is minstens even belangrijk. Misschien zijn we dat soms wat verleerd.
Ik ben zelf nogal toekomstgericht, maar af en toe stilstaan bij wat geweest is, laat ons toe beter te worden. Voor mij is innovatie dus ook een stuk herinnering.
Herinneren betekent soms ook pauzeren. Kijken naar wat er al is, of wat fout liep. Als je echt op systeemverandering mikt, is het cruciaal om stil te staan en te leren. Herinneren schenkt rijkdom, maar het vraagt ook inspanning. Je kan pas herinneren als je bereid bent te herkennen en onthouden. Het verplicht ons als stichting om in contact te blijven met het terrein — en niet alleen de krantenkoppen te lezen.
Dankzij filantropie kunnen we bij KBS tijd en ruimte maken voor co-creatie, voor het verkennen van ‘wicked problems’ zonder dat er meteen competitie speelt. In een academische context is dat anders: daar is er altijd druk, er zijn altijd KPI’s. Hier kunnen we vertragen. En dat is precies wat veel verandertrajecten nodig hebben.”
‘Tubbe’ als voorbeeld
Sofie: “In ons gezondheidsprogramma werken we rond vier pijlers: biomedisch onderzoek, kwaliteit van zorg en leven, geestelijke gezondheid en kwaliteitsvol ouder worden. Voor die laatste pijler trokken we al in 2010 met de stichting naar Zweden. Daar zagen we participatieve ouderenzorg in actie. We haalden dat model naar hier, lanceerden projectoproepen en lieten woonzorgcentra proeven van die aanpak. Daaruit groeide uiteindelijk het Tubbe-organisatiemodel. Daarbij staan meer participatie van bewoners en relatiegerichte zorg centraal.
Tubbe ontstond uit de vraag: ‘Wat is nodig om woonzorgcentra te transformeren tot plekken waar het goed leven en werken is? Waar bewoners écht bewoners zijn, en niet alleen patiënten?’ Dat zijn lange trajecten die we vanuit de stichting in cocreatie voorwaarts duwen. Daarna geven we de stok door. Vandaag zijn in Vlaanderen 1 op de 8 woonzorgcentra met dit model aan de slag. Zo ontstaat een beweging. Niet top-down, maar participatief en gedragen.”
Beeld (c) T. Rodemers
Vernieuwing als estafette en hink-stap-sprong
Sofie: “Zorgvernieuwing is een estafette en een hink-stap-sprong tegelijk. Soms zijn wij nodig om een sprong te maken, dan houden we de stok even vast. Soms staan we aan de start en zorgen we dat anderen het traject kunnen verderzetten. Soms is onze rol uitgespeeld. En dat is oké. Kijk naar het Belgisch Plan voor Zeldzame Ziekten: mede dankzij ons is dat er gekomen. Nu herdenken we onze rol. Wat zijn de noden in zeldzame ziekten, en binnen die noden: welke gaten kunnen wij dichten?
Tijdens een veranderproces willen we vooral iedereen in zijn waarde laten. We zijn geen activisten, en dat willen we ook niet zijn. Activisme sluit uit. Wij willen verbinden. We willen gezamenlijke visies en acties ontwikkelen, of minstens reflectie daarover mogelijk maken.
Voor je het weet, zit je in een fantastisch traject dat eindigt in een mooie piloot — zonder duurzaam vervolg.
Impact monitoren in plaats van claimen
Sofie: “Echte impact komt met monitoring vanaf dag één. Niet evalueren, maar capteren: Wat verandert er? Waar groeit iets? Waar wordt kennis gebruikt als hefboom voor iets nieuws? Is er meer zichtbaarheid voor een oplossing?
Als je dat monitort, kan je bijsturen. Of stoppen. Proefprojecten mogen geen doel op zich zijn. Ze moeten de opstap zijn naar verdieping en verankering.
We willen voorbij het enthousiasme geraken. Elk project begint met enthousiasme, maar dat is niet genoeg. Je moet altijd vertrekken vanuit de noden, en werken in co-creatie met de betrokkenen. Voor je het weet, zit je in een fantastisch traject dat eindigt in een mooie piloot — zonder duurzaam vervolg.
Dat is een valkuil die we vaak gezien hebben. Hoe kunnen we onze theory of change zó vormgeven dat we van bij de start nadenken over overdracht? Zelfs als we nog in de verkennende fase zitten?
Tubbe is daar een goed voorbeeld van. Het is ons gelukt omdat we tijd genomen hebben. Om te luisteren, om actoren te betrekken, om systemisch te denken. Die insteek proberen we nu in elk nieuw initiatief mee te nemen.”
Beeld (c) Koning Boudewijnstichting
Storytelling voor afstemming
Sofie: “In een verandertraject is communicatie cruciaal. Storytelling helpt je om uit te leggen waar je naartoe wil. Maar nog belangrijker: het helpt je om de woorden scherp te krijgen. Wat bedoelen we met een term als ‘kwaliteitsvol ouder worden’? Zijn we het daarover eens of liggen de nuances bij iedereen anders?
Voor verschillende projecten werkten we samen met Shaved Monkey — de storytellers van The Kind Kids — aan dat narratief, onder meer in projecten als ‘The Symphony of Us’ en ‘OverHoop’. Want woorden doen ertoe. Zeker als je mensen mee wil nemen in je verhaal.”
De kracht van collectieve zingeving
Sofie: “Werken bij KBS is intens omdat het draait om zuivere zingeving. Ik ben nu vijftig en heb nog nooit zo dicht bij mijn zijn en waarden gestaan. Al mijn eerdere werkervaringen komen hier samen ten dienste van het algemeen goed. Dat is bijzonder, maar ook uitdagend. Want het is moeilijk om het van je af te zetten. Dat geldt voor iedereen bij KBS. Die collectieve zingeving vraagt veel energie, maar tegelijkertijd is die drive onze grote kracht.”
Toekomstvisie
Sofie: “Ik hoop dat we als stichting samen met filantropen en andere actoren kunnen bijdragen aan echte systeemverandering. Eén die ervoor zorgt dat het fijner werken wordt in de zorg. Dat zorg haalbaar en toegankelijk blijft, voor iedereen.
Mijn glas is altijd halfvol. En ik voel dat er zoveel mooie dingen ontstaan, van onderuit. Maar het moet nu gebeuren. De tijd is nu.”
Inspirerende zorgvernieuwers volgens Sofie
Sofie: “Als ik één zorgvernieuwer mag nomineren, dan kies ik voor Dr. Daniël De Coninck. Dankzij zijn werk en onze samenwerking konden we het fonds voor een sterke eerstelijnszorg oprichten. Dat fonds ondersteunt zorgprofessionals en patiënten ter vesterking van de brede eerstelijn. Projecten zoals ‘Goal-oriented care’ — waarbij zorg vertrekt van de persoonlijke doelen van de patiënt — zijn daarvan een prachtig voorbeeld. Dat is échte vernieuwing. Dat is sporen nalaten.
Ik ben een veellezer en als het over vernieuwing gaat, denk ik dat je soms beter fictie leest dan non-fictie. Omdat ik geloof in de kracht van cross-over. Als je bijvoorbeeld kunst en wetenschap laat botsen, gebeuren er magische dingen. Recent lanceerden we zo Kunst en Ouderen, dat resulteerde in 26 schitterende projecten, waarop we bovendien evidentie willen verzamelen over de impact van kunst op gezondheid.
Een boek dat me recent raakte, is ‘De ogen van Mona’. Het gaat over een tienjarig meisje dat haar zicht verliest. Haar grootvader besluit om elke woensdag met haar naar een museum in Parijs te gaan. Telkens laat hij haar één kunstwerk beleven. Dat is zo bijzonder. Voor mij gaat innovatie ook daarover: kijken en zien. Voelen. Luisteren. Je zintuigen gebruiken om te begrijpen waar noden zitten. En dan: beweging op gang brengen.”
Beeld (c) Wereldbibliotheek
Ondersteuning nodig als (zorg)vernieuwer?
The Kind Kids helpt je vaart maken.